تصوف وعرفان چيست

تصوف چيست؟

ابوسعيد ابوالخير گفت: تصوف دو چيز است، يک سو نگريستن و يکسان زيستن.

و گفت اين تصوف عزتيست در دل، و توانگريست در درويشي، و خداونديست در بندگي، سيري است در گرسنگي، و پوشيدگي است در برهنگي، و آزاديست در بندگي، و زندگاني است در مرگ، و شيريني است در تلخي.

و در ميان مشايخ اين طايفه، اصلي بزرگ است که اين طايفه همگي يکي باشند و يکي همه – ميان جمله صوفيان عالم هيچ مضادت و مباينت و خود دوي در نباشد، هر که صوفي است، که صوفي نماي بي معني در اين داخل نباشد. و اگر چه در صور الفاظ مشايخ از راه عبارت تفاوتي نمايد، معاني همه يکي باشد. چون از راه معني در نگري، چون همه يکي اند، همه دست ها يکي بود و همه نظرها يکي بود. «اسرار التوحيد في مقامات الشيخ ابوسعيد»

هفت وادي (مرحله) عرفان ايراني

طلب، عشق، معرفت، استغناء، توحيد، حيرت، فنا.

گـفـت مــا را هـفـت وادي در ره اسـت چون گـذشـتـي هـفت وادي، درگه است

وا نـيـامـد در جـهـان زيــن راه کــــس نـيـسـت از فـرسـنـگ آن آگــــاه کــــس

چون نـيـامــد بــاز کــس زيــن راه دور چـون دهـنـدت آگـــهـــي اي نــــاصــبــور

چـون شدنـد آنـجـايـگـه گـم سـر بسر کــي خــبــر بــازت دهــد از بــي خــــبــر

هـسـت وادي طــلــب آغــــاز کــــــار وادي عـشق اسـت از آن پـس، بي کنار

پـس سـيـم واديـسـت آن مـعــرفـت پـس چـهـارم وادي اسـتـغـنـي صــفــت

هـسـت پـنـجـم وادي تـوحـيـد پــاک پـس شـشـم وادي حـيــرت صـعـب نـاک

هـفـتـمـيـن، وادي فـقـرست و فـنـا بــعــد از ايــن روي روش نــــبـــود تـــــرا

در کشش افـتـي، روش گـم گرددت گـــر بــود يــک قــطــره قــلــزم گــــرددت

« شيخ فريدالدين محمد عطار نيشابوري»

عرفان چيست؟

عرفان معجوني شگفت انگيز از مکتب هاي مختلف فلسفي جهان است. در عرفان عقايد برهمن ها، بودائي ها، رواقيان، نسطوريان، مهريان، عقايد مسلمانان زاهد، عقايد افلاطونيان جديد و حتي نکاتي از آئين زرتشت مي توان يافت.

از کلمه عرفان “ميستيک” يا “ميستيسيزم” يا “گنوسيسم” که با معني “مرموز، پنهاني، مخفي” است و به فارسي آن را “عرفان” ترجمه شده، بطور متداول و معمول جهان بيني ديني خاصي مفهوم مي گردد، که امکان ارتباط مستقيم و شخصي و نزديک (و حتي پيوستن) و وصل آدمي را با خداوند، از طريق آنچه به اصطلاح: “شهود” و “تجربه باطن” و “حال” ناميده ميشود جايز و ممکن الحصول ميشمارد.

انديشه مندان نوع انسان به دو دسته منقسم ميشوند. دسته اي معتقد به حقيقت اين عالمند و مي گويند آنچه به وسيله حواس ما درک ميشود به ذات خود قائم است، و با زوال ما زوال نمي پذيرد. گروه ديگر به حقيقت اين عالم معتقد نيستند و مي گويند: جهان خارج، مجموعه ايست از تصورات ما؛ به عبارت ديگر: مجموعه اي از معاني ذهني است که بذات خود حقيقت ندارد و اگر وجودي دارد در ذهن است.

مناقشه طرفداران اين دو نظريه که يکي را پيروان مکتب اصالت ماده و ديگري را پيروان مکتب اصالت تصور ناميده اند، سرتاسر تاريخ فکر بشري را اشغال کرده است. براي تلفيق و جمع ميان اين دو نظريه، کوششهاي فراواني صورت گرفته است که از بحث ما خارج است.

عارفان از بين دو نظريه بالا راه ميانين را گزيده اند. بدين معني که به ادراکات حواس که جهان آگاهي عملي از آن تکوين مي يابد اقرار مي کنند، و آن را قوه تصويرگر فکر مي دانند، ولي به وجود جهاني از علل که در ماوراء مدرکات حواس قرار دارد نيز قائلند، و مي گويند آن را حقيقتي است برتر از حقيقت عالم حسي.

بنابراين عارفان بدين طريق راه حل ميانه اي را پيش مي نهند که بيشتر مورد توجه دينداراني است که مي خواهند ميان دين و لوازم اخلاقي آن از يکسو، و موهبتهاي علم که از تجربه حسي حاصل شده است از ديگر سو، تلفيق کنند.

البته اين بدان معني نيست که صوفيه پيرو مکتب اصالت ماده ساده اي هستند و به عالم حس ،وجودي مطلق ارزاني مي دارند. بلکه اذعان دارند که اقرار به وجود عالم حس از جهت سلوک آدم ضروري است، زيرا آدمي تا در قيد حيات است در اين جهان محسوس زندگي مي کند و سلوک خود را نسبت به آن بنا مي نهد. از سوي ديگر صوفيه پيروان خود را از اقامه برهان عقلي بر وجود خداي تعالي برحذر مي دارند و بطوري که “کانت” در “متناقضات” خود ميگويد، اين کوششي است بي نتيجه. با اين وضع آنها ميخواهند پيروانشان از راه مشاهدهً باطن، به وجود آگاه شوند و با حقيقت ازلي رو به رو گردند. وقتي صوفي در اين راه قدم نهد مي تواند تجربه اي مافوق اين تجربه هاي معمولي حاصل کند، و بدرک آن حقايق متعالي نائل آيد.

بهر صورت عرفان دين نيست و اگر غايت دين، ميسر ساختن رويت خداست در آخرت، عارف براي حصول اين رويت منتظر نمي ماند؛ بلکه به اعمالي متوسل ميشود که آنها را فوق فرائض ديني ميشمارد. او به سعادت اين جهان رغبتي ندارد، بلکه مي کوشد تا به سعادتي متعالي تر از آن دست يابد. همه توجه او به حقايق و ارزشهاي روحي است و هر چه را جز آن باشد بي ارج مي شمارد، و به لذتي دل بسته است که از هر لذت ديگر فراتر است.

اين نکته نيز قابل اشاره است که اين لذت نتيجه ايست که عارف بدون آنکه براي نيل به آن سعي کرده باشد فراچنگ مي آورد، و او هرگز اين لذت را مقصود غايي خود قرار نداده است، زيرا هدف غايي عارف جز اتحاد با خدا نبوده است. اتحادي که همه هدفها و غايات محدود و شخصي در آن معدوم گرديده است، بديهي است اين اتحاد، در عرفان اقوام مختلف جهان بصورتهاي متفاوت بيان شده است که مستلزم بحث جداگانه اي مي باشد.

علت ظهور و رواج عرفان در ايران

علت اساسي ظهور و رواج تصوف در ايران اينست که ايرانيان در نتيجه قرنها زندگي در تمدن مادي و معنوي بالاترين پيشرفت ها را کرده و به عاليترين درجه رسيده بودند. در زيبا شناسي بر همه ملل آسيا برتري داشتند و هنرهاي زيبا مانند نقاشي، پيکر تراشي و موسيقي و هنرهاي دستي در فلز سازي و بافندگي و صنايع ديگر به حد کمال رسيده بودند. تضييقات و محدوديت هايي که پي از دوران ساساني در ايران پيش آمد با طبع زيبايي پسند ايراني که ذوقيات را در چند قرن از نياکان خود ارث برده بود و يادگار گرانبهايي مي دانست سازگار نبود، در پـي مـسـلـک و طريقه اي مي گشت که اين قيدها را درهم نوردد و آن آزادي ديرين را دوباره بدست آورد. تصوف بهترين راه گريز براي رسيدن به اين آزادي فکري بود، بهمين جهت از آغاز متصوفه ايران سماع و موسيقي و رقص را که ايرانيان به آن خو گرفته بودند نه تنها مجاز و مباح ميدانستند، بلکه در برخي از فرق تصوف آنها را نوعي از عبادت و وسيله تقرب به مبدأ و تهذيب نفس و تصفيه باطن شمردند و از آغاز کتابها و رسايل درباره مباح بودن سماع پرداختند.

حتي متشرعان بزرگ ايران مانند غزالي در (احياء علوم الدين) و (کيمياي سعادت) در اباحت آن بحث کرده اند.

يکي از نخستين وسائلي که صوفيه براي استرضاي اين نگراني ايرانيان اختيار کردند از راه شعر و شاعري بود که موضوع بحث يکي از فصول تاريخ نهضتهاي فکري ايرانيان است.

نخستين شخص از پيشروان تصوف ايران که شعر فارسي را براي تعليمات خود پذيرفتند، ابوسعيد ابوالخير بود. متشرعاني که شعر را اغواي اجنه و مخالفت با شرع مي دانسته اند و شاعران را گمراه مي شمرده اند وي را مورد طعن و لعن قرار داده اند و حتي به دربار پادشاهي از او ناليده اند.

توجه خاصي که بزرگان تصوف ايران به زبان فارسي داشتند و مخصوصا مقيد بودند که تعليمات خود را به نظم و نثر فارسي ادا کنند مي رساند که خواست اکثريت مردم ايران و کساني که به زبان تازي کاملا آشنا نبوده اند چه بوده است. وانگهي ايشان به مراتب به توجه عوام بيش از خواص اهميت مي داده اند و ترجيح مي دادند که به زبان عوام مقصود خود را ادا کنند.

رابعه عدويه ابراهيم ادهم

حبيت عجمي

معروف کرخي ابوتراب نخشبي فضيل عياض(عارف بي پرواي ايراني)ر
بشر حافي حاتم عصم ابوعلي شقيق بلخي
ام علي فاطمه نيشابوريه بايزيد بسطامي
يحيي بن معاذ بلخي ابوالحسين نوري ابوعبدالله مغربي
سهل تستري داود بلخي احمد خضرويه بلخي
ابوحمزه خراساني حمدون تصار جنيد نهاوندي
ابو يعقوب کورتي ابوبکر شبلي خراساني حسين منصور حلاج
ابوالعباس قصاب آملي ابونصر سراج طوسي ابومحمد مرتعش نيشابوري
شيخ ابوالحسن خرقاني شيخ ابوسعيد ابوالخير محمد بن خفيف
شيخ ابواسحاق کازروني باباکوهي شيرازي ابوعبدالرحمن سلمي نيشابوري
خواجه عبدالله انصاري باباطاهر همداني شيخ حسن سکاک سمناني
ابوحامد محمد غزالي طوسي شيخ احمد جام ابوالقاسم قشيري نيشابوري
خواجه ابويعقوب يوسف همداني ابوالحسن هجويري جلابي شيخ احمد غزالي
محمد بن منور شيخ عبدالقادر گيلاني عين القضات همداني
شيخ روزبهان بقلي سنائي غزنوي شيخ ابوعلي فضل بن محمد فارمدي
شيخ نجم الدين کبري شهاب الدين يحيي سهروردي اوحدالدين کرماني
مجد الدين بغدادي شيخ عطار نيشابوري خواجه عبدالخالق غجدواني
سعدالدين محمد حموي شيخ شهاب الدين عمرسهروردي شمس تبريزي
رضي الدين علي لالا غزنوي شيخ نجم الدين رازي شمس الدين احمد افلاکي
سيد برهان الدين محقق شيخ بهاءالدين ولد سيف الدين باخرزي
شيخ صدرالدين قونيوي عزيزالدين نسفي شيخ جماالدين احمد جوزجاني
اوحدالدين بلياني مولانا جلاالدين محمد بلخي فخرالدين عراقي همداني
مير حسين سادات هروي شيخ محمود شبستري سلطان ولد
نجم الدين زرکوب خواجه علي راميثني نجيب الدين علي بن بزغش شيرازي
بابا افضل کاشاني سيف الدين صوفي شيخ نورالدين عبدالرحمن اسفرايني
صفي الدين اردبيلي کمال خجندي پهلوان محمود قتالي خوارزمي
(پورياي ولي)ر
اخي محمد دهستاني ميرسيد علي همداني شيخ علاءالدوله سمناني
اوحدالدين مراغه اي شيخ محمود مزدقاني کمال الدين عبدالرزاق کاشاني
خواجه بهاءالدين نقشبند زين الدين ابوبکر تائب آبادي شيخ تقي الدين علي دوستي سمناني
شيخ کجج تبريزي خواجه حافظ شيرازي ظهيرالدين خلوتي
قطب الدين عبدالکريم گيلاني علاءالدين عطار قطب الدين يحيي جامي نيشابوري
امير قوام الدين سنجابي شاه نعمت الله ولي شمس الدين محمد مغربي
خواجه حسن عطار خواجه ابوالفتح محمد پارسا زين الدين ابوبکر علي تايبادي
شيخ کمال الدين حسيني کاشاني سيد قاسم انوار شيخ ابوالوفاي خوارزمي
يعقوب بن عثمان چرخي غزنوي مولانا جلال الدين پوراني خواجه سعدالدين کاشغري
سيد محمد نوربخش شاه داعي شيرازي مولانا نظام الدين خاموش
پير جمالي اردستاني شيخ بهاءالدين عمر خواجه شمس الدين محمد کوسوي
نورالدين عبدالرحمن جامي مولانا شمس الدين محمد اسد عبدالله قطب
خواجه حافظ الدين ابونصر پارسا خواجه ابواسحق ختلاني رضي الدين عبدالغفور لاري
خواجه نصيرالدين عبيدالله احرار سيد محمد نوربخش شيخ رشيدالدين محمد بيداوازي
شاه برهان الدين خليل الله اول خواجه محمد هاشم شيخ شاه علي اسفرائني
مير شاه حبيب الدين محب الله اول خواجه عبدالوهاب عارف امير شهاب الدين عبدالله برزش آبادي
شيخ وحيد الدين ابوالحسن محمد ميرجان درويش محمد کارندهي اميرابوعبدالله محمدهاشم شاه کرماني
مير شاه کمال الدين عطيةالله سرمد کاشاني کمال الدين حسين الهي اردبيلي
شيخ غلامعلي نيشابوري قاضي اسد کاشاني خواجه احمد خاني شيرازي
شيخ حاتم زراوندي خراساني سلطان المشايخ شيخ حاجي محمد خبوشاني
آقا ميرزا بابا شيخ عمادالدين فضل الله مشهدي
شيخ محمد علي موذن سبزواري وحيد الاولياء شيخ تاج الدين حسين تبادکاني خوارزمي
درويش محمد صالح لنباني ملامحمد صوفي مازندراني شيخ نجيب الدين رضا تبريزي اصفهاني
رونق عليشاه کرماني کابلي شيخ علي نقي اصطهباناتي
آقا محمد هاشم درويش شيرازي نظامعليشاه کرماني سيد قطب الدين محمد نيريزي شيرازي
حسينعلي شاه اصفهاني معطرعليشاه کرماني ملا محمد اسماعيل کامل خراساني
نورعليشاه اصفهاني فيض عليشاه طبسي شيخ زاهد گيلاني
حاج ميرزا آغاسي ملا عبدالصمد همداني مشتاقعلي شاه تربتي
جنت عليشاه همداني کوثر عليشاه همداني مجذوبعلي شاه کبودرآهنگي همداني
مجذوبعلي شاه مراغه اي ظهورعليشاه يزدي صمدعليشاه خويي
حاج معين العلماء ظفرعليشاه مراغه اي مجنون عليشاه
سعادت عليشاه رحمت عليشاه مستعليشاه
سلطان عليشاه گنابادي وفا عليشاه منور عليشاه
نورعليشاه گنابادي صفي عليشاه صادق عليشاه
شمس العرفا تهراني ظهيرالدوله

مطالب اين قسمت، از کتاب “تاريخ عرفان و عارفان ايراني” تاليف “عبدالرفيع حقيقت” گرفته شده است.

بزرگترين كمال آدمي، بلكه تنها كمال ويژه‏ او، شناخت ذات اقدس الله و اسماء و صفات اوست كه سبب غرق شدن در درياي بي‏كرانه‏ عبوديت است. محتواي اصلي و اساسي و پيام‏هاي آسماني ابنياء الهي و ديگر رهنمون‏هاي دروني و بيروني، علمي و عملي ايشان براي رسيدن به همين امر مهم بوده است.

بزرگترين كمال انسان علم و معرفت است و به يك بيان هدف از آفرينش او همين است. به فرموده‏ حضرت دوست: «و ما خلقت الجنّ و الانس الاّ ليعبدون» [1] . به گفته برخي از مفسران «ليعبدون» يعني ليعرفون. زيرا بي علم و معرفت عبادت انجام نمي‏پذيرد. بدين خاطر كه اولاً عبادتي را مي‏توان حقيقتاً عبادت ناميد كه انسان را از خانه‏ي انانيت و هستي خود خارج ساخته و به هجرتش وا دارد و از فرعون نفس او عبد سازد و نشان عبد آن است كه نخست مولاي خويش را شناسد. آن‏گاه در برابر او زانو زده و تسليم محض باشد. چنين عبادتي جز از صاحب معرفت نشايد. حتي كساني كه در عمل نيز استقامت مي‏ورزند اهل معرفتند.
گـوهــر معرفت آمـوز كـه بـا خـود بــبــري كه نصيب دگران است نصاب زر و سيم
دام سخت است مگر يار شود لطف خدا ورنـه آدم نـبـرد صرفه ز شيـطان رجيـم

ثانياً تا كسي عبد بودن خويش را نيابد عبادت نكند اگر چه لب و زبانش به «ورد» در جنبد. بسيار كه زيرك باشد و فهيم، معامله كند. عابد آن نيست كه كنجي گزيند و دست و زبان جنباند، او زاهد است نه عابد در حاليكه مقصد آفرينش عبادت است نه زهد.

زاهـد تاب تحمل رخ پـري گونـه‏اش نـداشت كنـجي گـرفت، يـاد خـدا را بهـانه سـاخت

پرستش مجهول، ناشدني است؛ چنان‏كه تا طاغوت (غير خدا) شناخته نشود، پرهيز از او انجام نشود. «ان اعبدوا الله و اجتيبوا الطاغوت» [2]

اقسام علم و معرفت
1- علمي كه انسان با بسيار خواندن و شنيدن و ديدن و گفتن به‏دست مي‏آورد. يعني مجموعه‏ي دانستني‏هاي لازم يا غير لازمي كه از راه‏هاي ياد شده در ذهن او انباشته مي‏گردد و در نتيجه «مي‏داند».

2- علمي كه با آماده ساختن زمينه‏هاي آن، از سوي خدا بردل آدمي نازل مي‏گردد و اين علم نوري است كه در دل جاي مي‏گيرد نه در ذهن.
اولي دانستني است و دومي يافتني، آن شنيدني است و اين چشيدني. آن وزري است بر دوش و اين رمزي است بر گوش؛ آن آب و نان است و اين دل و جان، آن گفتن است و اين رفتن. آن بار است و اين نار، آن مشق است و اين عشق، آن باليدن است و اين ناليدن، آن حرص و آز است و اين سوز و گداز.

بشـوي اوراق اگـر هـم درس مايـي كــه عـلم عشـق در دفتــر نبـاشـد

ولي خدا (كه درود بي‏پايان بر او باد) فرمودند:

«ليس العلمُ بكثره التعلم انما العلمُ هو نور يقذفه الله في قلب من يريد ان يهديه» [3] .
«علم بسيار خواندن و آموختن نيست، علم نوري است كه خدا در دل كسي كه بخواهد راه به او بنمايد، مي‏اندازد.»

علم عرفان
علم عرفان در علوم انساني بلكه در علوم عقلي از پيچيده‏ترين علوم است يا بدين خاطر كه فلسفه‏اي پيچيده است و يا بدين خاطر كه مجموعه‏اي از آگاهي‏هاست كه از راه رياضت بدست آمده است. هر كدامش باشد سبب مي‏شود كه از علوم پيچيده محسوب شود. بزرگان اين فن سفارش اكيد دارند كه براي فراگيري عرفان نخست فلسفه بياموزيد. پس از آن به فراگيري عرفان بپردازيد. اين نشان دهنده آن است كه حداقل دانشمندان و آگاهان و خبرگان مسلمان از رشته‏هاي علوم الهي و معقول و منقول به اهميت عرفان توجه داشته‏اند. بر همين اساس يا به خاطر رعايت نكردن شرايط فراگيري اين علم و يا به‏ خاطر فقدان استعداد و در نتيجه به خاطر انحرافهاي آشكار و روشني كه در ميان آگاهان به اين علوم وجود دارد يا وجود داشته است (دست كم از نظر عالمان ديني چنين (انحرافاتي تثبيت شده است)، بسياري از علماي مسلمان بويژه كساني كه در علوم عقلي تبحّر و ممارست نداشتند و بويژه عالماني كه در علوم غير عقلي تخصص و اجتهاد داشتند از پرداختن به اين علم نهي شده‏اند.

از گذشته دور علومي مانند فلسفه براي همه‏گان سفارش نمي‏شده ولي عرفان نه تنها براي همه‏گان بلكه براي خواص از متكلمان و طلاب و دانشجويان نيز سفارش نمي‏شده است. در يونان بويژه در يونان باستان نيز چنين بوده كه علومي مانند رياضيات و منطق پيش‏نياز فلسفه بحساب مي‏آمده و فلسفه بطور عام پيش‏نياز عرفان.

تعداد دانشجويان در درس عرفان بدليل پيچيدگي آن از دو يا سه يا چهار نفر تجاوز نمي‏كرد. حوزه درسي مانند درس فلوطين 8 يا 9 نفر شاگرد داشته است.

پيچيدگي علم عرفان از دو جهت مي‏تواند باشد:
1- دقيق‏تر و عميق‏تر از فلسفه است يعني فلسفه سطح اول علوم عقلي و عرفان سطح دوم و عميق‏تر و دقيق‏تر از آن است. كه در اين صورت تفاوت چنداني بين فلسفه و عرفان نيست.

2- يا اين كه اصلاً اين علم، علم تعليمي نيست، علم كلاسيك يا مَدرَسي نيست بلكه علمي بوده كه آموزش آن از طريق عمل انجام مي‏شده است. عمل هم در اين‏گونه موارد يعني رياضت و تمرين منظم، پيوسته و براساس دقائق معرفتي. و اگر هر كدام از اين شرايط سه‏گانه نبود رياضت محسوب نمي‏شد. به تعبير ديگر كساني هستند كه از طريق رياضت، استعداد دروني خويش را تقويت مي‏كنند تا به بار نشيند. وقتي چنين شد، اطلاعات و آگاهي‏هايي بدست مي‏آورند كه عرفان نام دارد.

عرفان، علمي انساني
موضوع عرفان هر چه كه باشد، خواه مورد اتفاق نظر باشد يا مورد اختلاف نظر و نيز مسايل و غايت عرفان هر چه كه باشد، اين نكته مورد اتفاق است كه عرفان علمي انساني است. هم بدين خاطر كه براي انسان است و هم بدين خاطر كه به وسيله انسان پديد آمده و شرح و بسط يافته است.

عرفان علمي است كه انسان بايد آن را بياموزد، به كار گيرد و از آن بهره‏مند شود و نيز هدف عرفان اين است كه كمالي و جمالي و دست كم تغييري در انسان پديد آورد.
حتي اگر موضوع عرفان هستي‏شناسي نيز باشد باز هستي‏شناسي براي انسان است. آدمي ذومراتب است. بوسيله‏ حواس ظاهري شناخت حسي دارد كه تكرار اين شناخت حسي «تجربه» نام دارد. و قانون شدن تجربه «علم» نام دارد. بدليل اينكه انسان موجودي صرفاً مادي نيست، يقيناً اين نوع علم جزئي و ظاهري است. وسيله ديگر شناخت آدمي عقل اوست. چيزي براي عقل قابل شناخت است كه كلي، مفهوم بردار و سر‏انجام يا از مفاهيم منطقي باشد يا فلسفي. حقيقت انسان شخص و هويت منحصر بفرد هر يك از مصاديق آن است از اين رو نه كلي است و نه مفهوم بردار. حقيقت او، هستي اوست، هستي قابليت مفهوم پذيري را ندارد و در قالب‏هاي ذهني جاي نمي‏گيرد. در حقيقت دستيابي به ف صل حقيقي انسان از توان عقل بيرون است.

راه سوم شناخت حقيقت انسان و عالم هستي بوسيله دل يا شهود يا عرفان است.
اين شناخت به دو قسم تقسيم مي‏شود:
1- شناخت اجمالي مانند علم به اصل وجود خود. اين كه بدانيم و بيابيم كه وجود داريم. اين شناخت بنحو حضوري براي همه حاصل است وليكن اجمالي است. شناخت به بودن است، نه شناخت به چه بودن و چگونه بودن.

2- شناخت تفصيلي، بدين معني كه بدانيم هستيم و هستي ما چيست؟ اين دانش نيز حضوري و شهودي است. آيا اين معرفت براي انسان امكان پذير است؟

انسان در دامان غرايز و طبيعت متولد مي‏شود. عقل نيز در ابتداي عمر به خدمت غرايز درمي‏آيد. نقشه مي‏كشد، مكر مي‏ورزد، آينده‏ نگري مي‏كند، با چنين سرنوشتي براي عقل جايي براي تولد دل و كسب شهود و حضور باقي نمي‏ماند. اگر هم دلي متولد شود آن هم در دام عقل در خدمت غرايز، بايد اولاً غرايز تربيت شوند، ثانياً، عقل تهذيب و تصفيه گردد تا دل متولد شود. اين تولد يا از طريق سعي و كوشش و دين داري و رياضت است يا از طريق لطف ويژه خدا كه شامل حال انبياء و اوليا مي‏گردد. در نتيجه هيچكدام مقدمه عرفان نيست؛ يا نتيجه‏ عرفان است. يا فراتر از آن.

اگر چه همه موجودات به اندازه وجودشان از كمالات هستي برخوردارند، در نتيجه از فهم و ادراك نيز سهمي دارند ولي انسان به خاطر سعه و گسترش وجودي خود و سهم بيشتر از هستي، از فهم و ادراك بيشتر برخوردار است. پس اگر پرنده‏اي مانند هدهد در معيت سليمان به چنان آگاهي‏هاي بلندي دست يابد كه سليمان نبي از آن بي‏خبر است چگونه نفس مجرد انسان با آن گسترش، نتواند به اين آگاهي‏ها دست يابد؟

در مورد سلوك ساير موجودات اطلاعي نداريم ولي دست کم در مورد انسان به يقين مي‏دانيم كه چنين استعدادي دارد و همن اندازه براي بحث عرفان بس است.
عرفان مانند هر يك از علوم بشري نقد‏پذير است. نه فقط در عرفان بلكه در فلسفه، فقه و هر علم ديگر بشري هم باورمان بر اين نيست كه اين علم صدق مطلق دارد، خطا ناپذير است.

علوم چه نقلي باشند و چه عقلی و چه محصول رياضتهاي شخصي باشند تا زماني كه به نوعي با ويژگي‏ها و محدوديت‏هاي فكر و فاهمه‏ بشري ارتباط دارند، خطا ناپذيري را به همراه دارند. مگر اين كه آدمي فكر و انديشه خطا ناپذير و معصومانه داشته باشد. آن نيز شواهد خاص خودش را به همراه دارد كه به آساني كسب آن شواهد امكان پذير نيست. برفرض كسي بتواند آن شواهد را بدست آورد، اثباتش براي ديگران امكان‏پذير نيست. درباره‏ علم عرفان مي‏گوييم بهترين علم است و از آن دفاع هم مي‏كنيم، از حسن و نيكويي‏اش حرف مي‏زنيم اما اين بدين معنا نيست كه صدق مطلق دارد. بشر از حيث بشر بودن چيزي نمي‏گويد مگر آن‏كه هم بتوان آنرا نقدکرد.

سایت وسقاهم شرابا طهورا

دکتر مرتضی حسینی شاهرودی

1، پيش‏گفتار.2- درس عرفان نيمسال اول سال 8 4 -83 كرد وهم در برخي از موارد مي‏توان بكلي آنرا از ريشه كند:

عرفان نظری .

منبع : پیشگو

Advertisements
  1. بیان دیدگاه

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: